Αριστείδης Πατσόγλου | Οι Στοχαστές / Les Penseurs

Έρευνα/ επιμέλεια: Φώτης Κ. Σωτηρόπουλος

Για την Art Athina 2026 στο Onassis Ready, η Sotiropoulos Art Gallery παρουσιάζει μια έκθεση αφιερωμένη στο γλυπτικό σύμπαν του Αριστείδη Πατσόγλου (γεν. 1941). Η παρουσίαση αυτή, η οποία διοργανώνεται με αφορμή τη συμπλήρωση των 85 χρόνων του καλλιτέχνη, λειτουργεί ως τιμητικό αφιέρωμα στη μακροχρόνια πορεία του και τη βαθιά του προσφορά στη σύγχρονη γλυπτική.

Κατάλογος Έκθεσης (PDF)

Εγώ του τρώω το σώμα (σ.σ. του γλυπτού)·

όμως δεν του βγάζω την ψυχή- εκεί είναι.

ΑΡΙΣΤΕΙΔΗΣ ΠΑΤΣΟΓΛΟΥ

Οι Στοχαστές/ Les Penseurs αποτελούν μια ενότητα δέκα μπρούντζινων γλυπτών του Αριστείδη Πατσόγλου, που φιλοτεχνήθηκαν μεταξύ του 1998 και 1999. Οκτώ από αυτά παρουσιάζονται στην παρούσα έκθεση για πρώτη φορά ως ένα ενιαίο σώμα έργου.
Η περίοδος δημιουργίας τους συμπίπτει με την κλιμάκωση των συγκρούσεων στην πρώην Γιουγκοσλαβία που κορυφώθηκε με τους ΝΑΤΟϊκούς βομβαρδισμούς (24 Μαρτίου-10 Ιουνίου 1999). Ο Πατσόγλου γεννημένος στη Λέσβο το 1941- τη χρονιά που το νησί περνούσε σε γερμανική κατοχή- βίωσε ως παιδί τις θηριωδίες του πολέμου. Δεκαετίες αργότερα και εγκατεστημένος στο Παρίσι, συγκλονισμένος από τον νέο πόλεμο, αφοσιώνεται στη δημιουργία αυτής της ενότητας. Μπροστά στα συνταρακτικά αυτά γεγονότα, που ξυπνούσαν τις μνήμες του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, ο δημιουργός διοχετεύει την αγωνία του σε θεμελιώδη υπαρξιακά ερωτήματα: Πώς γίνεται να βλέπεις την καταστροφή και να μην καταρρέεις; Πώς αφυπνίζεσαι; Πώς συνεχίζεις;

Κεντρικό έργο της έκθεσης, αποτελεί το φυσικού μεγέθους μπρούντζινο γλυπτό ενός νέου άνδρα που διαβάζει ένα βιβλίο. Η μορφή κάθεται μετωπικά, κρατώντας τις σελίδες του ανοιχτές. Ανάλογα με τη θέση του θεατή, το βλέμμα μπορεί να συναντηθεί με το δικό του. Το έργο αυτό πλαισιώνουν επτά γλυπτά μικρότερης κλίμακας, που απεικονίζουν ανδρικές και γυναικείες μορφές σε στάση περισυλλογής ή ανάγνωσης.

Τρία από τα γλυπτά, ενσωματώνουν προσωπογραφικά χαρακτηριστικά προσωπικoτήτων που ανήκαν στον παρισινό κύκλο διανοουμένων του Πατσόγλου και πλαισίωναν τις συναντήσεις της διεθνούς καλλιτεχνικής ομάδας LOGOS: του φιλοσόφου και καθηγητή Müller, της Françoise Giroud (Φρανσουάζ Ζιρού) κορυφαίας δημοσιογράφου και συγγραφέως, πρώην Υφυπουργού Πολιτισμού της Γαλλίας καθώς και της Gisèle Prassinos (Ζιζέλ Πράσινος), ποιήτριας και αδελφής του ζωγράφου Μάριου Πράσινου.

ΑΡΙΣΤΕΙΔΗΣ ΠΑΤΣΟΓΛΟΥ

Νέος που διαβάζει, 1998-1999

Μέσα από τη στιβαρότητα του μπρούντζου, τα έργα διαμορφώνουν μια γλυπτική γλώσσα που πραγματεύεται το εύθραυστο της ανθρώπινης ύπαρξης σε εποχές κρίσης. Στα περισσότερα έργα οι μορφές είναι επιμηκυμένες και οι επιφάνειες φέρουν τα ίχνη της κατασκευής τους• συναρμολογήσεις και συγκολλήσεις μεταλλικών ελασμάτων που δημιουργούν ένα κάνναβο. Η τεχνική αυτή δημιουργεί ορατές ραφές-ουλές στα σώματα, χαρακτηριστικό μιας non-finito αισθητικής και υπαινίσσονται τραυματικές εμπειρίες ή τα σημάδια του χρόνου. Δύο από τα γλυπτά της ενότητας, αντίθετα, προέκυψαν από χύτευση σε πρόπλασμα γύψου- διατηρούν την ανατομική τους πιστότητα αλλά με τραχιά διαβρωμένη, εξπρεσιονιστικής υφής επιφάνεια.
Στα περισσότερα έργα η καθιστή στάση υπονομεύεται, μιας και τα σώματα δεν «κάθονται» πραγματικά, αλλά αιωρούνται στον χώρο ελλείψει καθίσματος. Τα γλυπτά εδράζονται αποκλειστικά στα πέλματα, τα οποία εφάπτονται στη μεταλλική βάση ενώ ο κορμός εκτείνεται οργανικά προς τα έξω, σε ελεύθερη προβολή. Η ελάχιστη αυτή στήριξη προσδίδει στο έργο έναν ατεκτονικό χαρακτήρα. Μέσα από τον αρνητικό χώρο που δημιουργείται γύρω από τις μορφές, η σύνθεση παραμένει ανοιχτή.

Ωστόσο, παρά το παράδοξο της αιώρησης, τα γλυπτά δεν εκπέμπουν την απειλή μιας επικείμενης πτώσης· αντίθετα, αρνούνται να καταρρεύσουν, διατηρώντας μια εσωτερική, γαλήνια σταθερότητα. Η λογική της αιώρησης στον ανοιχτό χώρο μεταφέρεται σε φυσική κλίμακα στο κεντρικό γλυπτό της ενότητας. Το έργο αυτό βασίζεται στην ανδρική μορφή του δημόσιου μνημειακού γλυπτικού συμπλέγματος La Famille (1984), εγκατεστημένου στο Périgueux της Γαλλίας. Ο Πατσόγλου ωστόσο, τη μετασχηματίζει ριζικά: καταργεί την συμβατική βάση και το αφηγηματικό πλαίσιο της οικογένειας. Το γλυπτό φαίνεται να αυτοστηρίζεται αποκλειστικά μέσα από την εσωτερική του ένταση. Ο θεατής θα κινηθεί περιμετρικά για να το παρατηρήσει σε όλες του τις όψεις.

Σκεπτόμενη γυναίκα
Μπρούντζος

Εξαίρεση αποτελεί η Σκεπτόμενη γυναικεία μορφή (αρχικός τίτλος Jambes croisées, 1991). Το έργο δεν ανήκει χρονολογικά στην ενότητα των Στοχαστών και, σε αντίθεση με τα υπόλοιπα γλυπτά, η μορφή κάθεται σε ένα παράδοξο δίποδο στήριγμα. Η παρουσία της λειτουργεί ως πρόδρομο έργο που, μέσω της αντιπαράθεσης, αναδεικνύει τη στροφή του Πατσόγλου προς την ελάχιστη στήριξη που χαρακτηρίζει τα έργα του 1998-1999.

Ο Πατσόγλου υπονομεύει συνειδητά τη στατική ισορροπία και τους άξονες στήριξης. Σε αυτή την τεχνική επιλογή μπορεί να διαβαστεί μια υπαρξιακή απάντηση: σε έναν κόσμο που καταρρέει, η άρνηση των μορφών να πέσουν μετατρέπεται σε πράξη πνευματικής αντίστασης. H εσωτερική τους σταθερότητα φαίνεται να παραπέμπει στον στοχασμό και την πνευματική εγρήγορση ως δυνάμεων αντίστασης απέναντι στην κατάρρευση.

Η συνύπαρξη μορφών που βρίσκονται σε περισυλλογή και μορφών που διαβάζουν μπορεί να ιδωθεί ως ένδειξη της βαθύτερης πρόθεσης της ενότητας. Το βιβλίο δεν αποτυπώνει απλώς την πράξη της ανάγνωσης· μπορεί να λειτουργήσει ως σύμβολο μνήμης, συγκέντρωσης και δυνατότητας κριτικής σκέψης. Ο Πατσόγλου δεν περιγράφει τον στοχασμό σαν μια αφηρημένη ιδέα, αλλά του δίνει σώμα και μορφή, αναδεικνύοντας την ανάγκη του ανθρώπου να διατηρήσει την εσωτερική του συνοχή μέσα στην αβεβαιότητα. Τα έργα διατηρούν την ισχύ τους και σήμερα· οι στοχαζόμενες μορφές των γλυπτών επιβάλλουν μια αναγκαία παύση, αντιστεκόμενες στην αδράνεια του σύγχρονου βλέμματος.

ΑΡΙΣΤΕΙΔΗΣ ΠΑΤΣΟΓΛΟΥ

Ανδρική μορφή που διαβάζει, 1998-1999

Ο τίτλος της έκθεσης φέρνει στο νου τη μορφή του στοχαστή στη νεότερη γλυπτική, όπως αυτή αποτυπώθηκε στο έργο Le Penseur (1904) του Γάλλου Auguste Rodin (Ωγκύστ Ροντέν, 1840‑1917). Στην περίπτωση του Πατσόγλου όμως, ο στοχασμός δεν έχει μνημειακό χαρακτήρα. Είναι πιο ήσυχος, πιο εύθραυστος, πιο κοντά σε μια κατάσταση εσωτερικής επιβίωσης.

Το 1969, ο Πατσόγλου φτάνει στο Παρίσι και μαθητεύει δίπλα στον César Baldaccini (Σεζάρ Μπαλντατσίνι, 1921-1998) στην École des Beaux-Arts (εικ. 1, 2). Ο César, βλέποντας τα πρώτα φοιτητικά έργα του- στα οποία ήδη πειραματιζόταν με την χρήση των διατρήσεων, όπως στο έργο του 1971 Le Cartilage (εικ. 3)– αναγνωρίζει σε αυτά την ενστικτώδη συγγένεια με τη γλυπτική της Germaine Richier (Ζερμαίν Ρισιέ, 1902-1959). Καθώς η Richier είχε ήδη πεθάνει από το 1959, ο César παρακινεί τον νεαρό γλύπτη να μελετήσει το έργο της στο Musée d’Art Moderne de la Ville de Paris. Ο César και η Richier, εξάλλου, ήταν μεταξύ των καλλιτεχνών που συμμετείχαν στην ιστορική έκθεση New Images of Man στο MoMA το 1959· μεταπολεμικοί καλλιτέχνες που ο Peter Selz περιέγραφε ως ανήκοντες σε μια «γενιά με θαρραλέα επίγνωση μιας εποχής τρόμου, που έδωσαν έκφραση στα ‘”τραύματα της ύπαρξης”» (Μ.τ.Σ) [1.]

Τέσσερις δεκαετίες αργότερα, τη χρονιά του θανάτου του δασκάλου του César, ο Πατσόγλου απαντά στο τραγικά επίκαιρο δράμα της conditio humana με τα έργα του. Διαφοροποιείται, ωστόσο, όχι ως προς τον πυρήνα της υπαρξιακής κρίσης, αλλά ως προς τη στάση του απέναντι σε αυτή. Την ίδια υπαρξιακή αγωνία μοιράζεται σημαντικό μέρος της μεταπολεμικής ανθρωποκεντρικής δημιουργίας. Ο Alberto Giacometti (Αλμπέρτο Τζακομέττι, 1901-1966) την αποκάλυπτε γυμνή μέσα από τις αποστεωμένες, στα όρια της εξαΰλωσης, φιγούρες του. Αντίστοιχα, η Germaine Richier αποτύπωνε σώματα παραμορφωμένα, με τρύπες και διατρήσεις, δηλώνοντας χαρακτηριστικά: «Αυτό που χαρακτηρίζει τη γλυπτική, κατά τη γνώμη μου, είναι ο τρόπος με τον οποίο απαρνείται την πλήρη, συμπαγή φόρμα. Μια φόρμα ζει στον βαθμό που δεν αποσύρεται από την έκφραση. Και αποφασιστικά, δεν μπορούμε να κρύψουμε την ανθρώπινη έκφραση στο δράμα της εποχής μας» (Μ.τ.Σ) [2.]
Απέναντι, όμως, σε αυτή την υπαρξιακή αποσύνθεση, ο Πατσόγλου στρέφεται προς μια διαφορετική κατεύθυνση: την περισυλλογή και την ανάγνωση. Το σώμα στα έργα του δεν παραδίδεται στον τρόμο· αναδιπλώνεται γύρω από τον στοχασμό και το βιβλίο- και εκεί βρίσκει καταφύγιο η ψυχή.

Οι Στοχαστές το 2026

Με αφορμή την έκθεση της Art Athina 2026, οι γλυπτικές μορφές των Στοχαστών δίνουν εκ νέου το έναυσμα στον Αριστείδη Πατσόγλου να τις ξαναδουλέψει στην δισδιάστατη επιφάνεια.

Οι δύο συνθέσεις, με τίτλο Instants de vie, αποτελούνται από δώδεκα ίδιου μεγέθους επιζωγραφισμένα χαρακτικά η κάθε μία, σε διάταξη 3 x 4. Κάθε πλακίδιο λειτουργεί ως αυτοτελής εικόνα, ενώ ταυτόχρονα συνομιλεί με τα διπλανά του, δημιουργώντας μία αφήγηση ανθρώπινων μορφών και καταστάσεων Η ανθρώπινη μορφή παραμένει το κεντρικό γεγονός και σε πολλά από τα χαρακτικά, αποτελούν μεταγραφές των μορφών που συναντάμε στους γλυπτικούς Στοχαστές. Οι μαύρες, σχεδόν γλυπτικές γραμμές ορίζουν τα περιγράμματα σε κολλαζ από εφημερίδες και περιοδικά. Το σύγχρονο έντυπο υλικό δεν είναι ένα ουδέτερο φόντο· είναι ορατό και λειτουργεί ταυτόχρονα ως υφή αλλά και ιστορικό ίχνος.

Σε χειροποίητο χαρτί, δικής του κατασκευής, η χάραξη συναντά την επιζωγράφιση, παράγοντας επιφάνειες πυκνές σε υφή και εντάσεις.

ΑΡΙΣΤΕΙΔΗΣ ΠΑΤΣΟΓΛΟΥ

Instants de vie, 2026

Παραπομπές:

[1.] Peter Selz, “Introduction,” in New Images of Man (New York: The Museum of Modern Art, 1959), 11.

Πρωτότυπο κείμενο: “Again in this generation a number of painters and sculptors, courageously aware of a time of dread, have found articulate expression for the ‘wounds of existence’.”

[2.] Germaine Richier, “Statement,” in New Images of Man, by Peter Selz (New York: The Museum of Modern Art, 1959), 131.

Πρωτότυπο κείμενο: “What characterizes sculpture, in my opinion, is the way in which it renounces the full, solid form. Holes and perforations conduct like flashes of lightning into the material which becomes organic and open, encircled from all sides, lit up in and through the hollows. A form lives to the extent to which it does not withdraw from expression. And we decidedly cannot conceal human expression in the drama of our time.” (Paris, 1959).